10 روش افزایش تمرکز هنگام درس خواندن

نشستن پشت میز همیشه به معنی درس خواندن مفید نیست. گاهی یک ساعت با تمرکز می‌تواند از چند ساعت مطالعه همراه با چک کردن موبایل، شبکه‌های اجتماعی و حواس‌پرتی‌های محیطی مفیدتر باشد. برای افزایش تمرکز لازم نیست اتاق یا تجهیزات پیچیده‌ای داشته باشید؛ ایجاد محیطی منظم و استفاده از ابزارهای ساده برای برنامه‌ریزی هم می‌تواند کمک‌کننده باشد. برای مثال، قرار دادن یک وایت برد شیشه ای مقابل میز مطالعه این امکان را می‌دهد که برنامه روزانه، فرمول‌ها و اهداف مطالعه را همیشه جلوی چشم داشته باشید. در ادامه ۱۰ راهکار عملی را بررسی می‌کنیم که می‌توانید برای مدیریت بهتر حواس‌پرتی و افزایش تمرکز هنگام درس خواندن امتحان کنید.

۱. قبل از شروع، هدف مطالعه را مشخص کنید

یکی از اشتباهات رایج این است که با هدف مبهم «امروز باید درس بخوانم» پشت میز بنشینیم.

به جای آن، دقیقاً مشخص کنید قرار است چه کاری انجام دهید. مثلاً:

«فصل سوم را مطالعه می‌کنم و ۲۰ تست از آن می‌زنم.»

یا:

«۳۰ لغت زبان را مرور می‌کنم و از خودم آزمون می‌گیرم.»

هرچه هدف واضح‌تر باشد، تشخیص اینکه جلسه مطالعه چه زمانی تمام شده نیز آسان‌تر خواهد بود.

می‌توانید قبل از شروع، سه کار اصلی خود را روی کاغذ، پلنر یا وایت برد بنویسید و پس از انجام هرکدام آن را علامت بزنید.

۲. موبایل را از دسترس مستقیم خارج کنید

یکی از مهم‌ترین عوامل حواس‌پرتی هنگام مطالعه، تلفن همراه است.

مشکل فقط زمانی نیست که گوشی را بردارید و وارد شبکه‌های اجتماعی شوید؛ اعلان‌ها و حتی قرار داشتن موبایل در محیط مطالعه نیز ممکن است توجه شما را به خود جلب کند.

مروری بر پژوهش‌های مرتبط با گوشی هوشمند و یادگیری نشان می‌دهد اعلان‌ها و حضور گوشی می‌توانند به عوامل حواس‌پرتی تبدیل شوند. البته پژوهش درباره اثرات بلندمدت گوشی بر توانایی‌های شناختی همچنان پیچیده است و همه نتایج یکسان نیستند.

یک مرور نظام‌مند و فراتحلیل سال ۲۰۲۴ نیز که داده‌های ۲۹ مطالعه و بیش از ۴۸ هزار شرکت‌کننده را بررسی کرده، بین استفاده مشکل‌ساز از گوشی هوشمند و عملکرد تحصیلی رابطه منفی کوچک اما معناداری گزارش کرده است.

پس هنگام مطالعه جدی، گوشی را روی حالت Do Not Disturb قرار دهید و ترجیحاً آن را خارج از دسترس مستقیم بگذارید.

۳. محیط مطالعه را خلوت کنید

نگاهی به میزتان بیندازید. چند وسیله روی آن قرار دارد که واقعاً برای درس خواندن به آن‌ها احتیاج ندارید؟

لیوان‌های خالی، کابل‌های اضافه، وسایل سرگرمی، کتاب‌های نامرتبط و تعداد زیادی وسیله تزئینی می‌توانند محیط را شلوغ کنند.

قرار نیست میز کاملاً خالی باشد. هدف این است که وسایل مرتبط با کاری که اکنون انجام می‌دهید در دسترس باشند و بقیه کنار گذاشته شوند.

برای یک جلسه مطالعه شاید تنها به این موارد نیاز داشته باشید:

• کتاب یا جزوه
• دفتر
• خودکار
• لپ‌تاپ، در صورت نیاز
• آب
• ابزار برنامه‌ریزی

بعد از پایان مطالعه نیز چند دقیقه برای مرتب کردن میز وقت بگذارید تا دفعه بعد محیط آماده باشد.

۴. کارهای مهم را جلوی چشم قرار دهید

وقتی هم‌زمان چند درس، امتحان و پروژه دارید، نگه داشتن تمام آن‌ها در ذهن می‌تواند دشوار باشد.

یک راه ساده این است که فضایی ثابت برای نمایش کارهای مهم ایجاد کنید. می‌توانید از پلنر، تقویم دیواری، کاغذ یادداشت یا وایت برد استفاده کنید.

برای مثال، وایت برد را به سه قسمت تقسیم کنید:

امروز | این هفته | امتحان‌ها

در قسمت «امروز» فقط سه یا چهار کار اصلی را بنویسید. بخش «این هفته» برای فعالیت‌هایی باشد که هنوز فوریت ندارند و در قسمت آخر تاریخ امتحان‌ها و تحویل پروژه‌ها قرار گیرد.

مهم این است که خود ابزار برنامه‌ریزی تبدیل به عامل حواس‌پرتی نشود. لازم نیست زمان زیادی صرف رنگ‌بندی و طراحی برنامه کنید؛ یک سیستم ساده که واقعاً از آن استفاده می‌کنید بهتر از برنامه‌ای زیبا و پیچیده است که بعد از چند روز کنار گذاشته می‌شود.

۵. مطالعه را از حالت منفعل خارج کنید

چند بار خواندن یک صفحه ممکن است احساس آشنایی با مطلب ایجاد کند، اما آشنا بودن با یک موضوع الزاماً به معنی توانایی به خاطر آوردن آن نیست.

یکی از روش‌های مطالعه فعال، Retrieval Practice یا تمرین بازیابی است.

روش اجرا ساده است: بعد از مطالعه بخشی از درس، کتاب را ببندید و تلاش کنید مطالب مهم را از حافظه بازگو یا یادداشت کنید.

می‌توانید سؤال طرح کنید، روی کاغذ پاسخ دهید یا هرچه به خاطر دارید روی وایت برد بنویسید. سپس پاسخ خود را با کتاب مقایسه کنید.

Jeffrey Karpicke و Henry Roediger در پژوهشی منتشرشده در مجله Science نشان دادند که در آزمایش آن‌ها، مطالعه مکرر پس از یادگیری تأثیری بر یادآوری با تأخیر نداشت، در حالی که آزمون مکرر اثر مثبت بزرگی ایجاد کرد.

آن‌ها در مقاله می‌نویسند:

“Repeated testing produced a large positive effect.”

منبع: Karpicke, J. D. & Roediger, H. L. (2008), The Critical Importance of Retrieval for Learning, Science.

مطالعات دیگر نیز نشان داده‌اند Retrieval Practice می‌تواند ابزار قدرتمندی برای یادگیری و حفظ اطلاعات باشد.

۶. برای هر جلسه مطالعه زمان مشخص داشته باشید

مطالعه بدون نقطه پایان ممکن است خیلی زود خسته‌کننده شود.

به جای اینکه بگویید «تا شب درس می‌خوانم»، مطالعه را به جلسات مشخص تقسیم کنید. برای مثال می‌توانید یک بازه زمانی برای مطالعه در نظر بگیرید و سپس استراحت کوتاهی داشته باشید.

لازم نیست حتماً از یک فرمول زمانی ثابت استفاده کنید. بعضی افراد با بازه‌های کوتاه بهتر کار می‌کنند و برخی می‌توانند مدت بیشتری روی یک فعالیت متمرکز بمانند.

نکته اصلی این است که هنگام بازه مطالعه، فقط روی همان کار تمرکز کنید و زمان استراحت را واقعاً به استراحت اختصاص دهید.

در استراحت می‌توانید از پشت میز بلند شوید، کمی حرکت کنید، آب بنوشید یا برای چند دقیقه به چشم‌ها استراحت دهید.

۷. چند کار را هم‌زمان انجام ندهید

درس خواندن در حالی که یک ویدئو در پس‌زمینه پخش می‌شود، پیام‌ها را پاسخ می‌دهید و چند تب شبکه اجتماعی هم باز هستند، ممکن است احساس «مشغول بودن» ایجاد کند؛ اما تمرکز روی یک فعالیت را دشوارتر می‌کند.

بهتر است برای هر جلسه یک کار اصلی تعریف کنید.

اگر در حال خواندن یک فصل هستید، همان فصل را تمام کنید. اگر تست می‌زنید، تب‌های غیرمرتبط مرورگر را ببندید. اگر ویدئوی آموزشی می‌بینید، شبکه‌های اجتماعی را هم‌زمان بررسی نکنید.

پژوهش‌های مربوط به Smartphone و Cognition نیز نشان داده‌اند درگیری با دستگاه‌های هوشمند می‌تواند اثر فوری بر انجام بعضی فعالیت‌های شناختی داشته باشد، هرچند درباره آثار شناختی بلندمدت هنوز شواهد قطعی نیست.

به زبان ساده، هر بار یک کار.

۸. درس‌های سخت را به قسمت‌های کوچک تقسیم کنید

گاهی دلیل اصلی نداشتن تمرکز، حواس‌پرتی نیست؛ بلکه بزرگی کاری است که مقابل ما قرار دارد.

«امروز فیزیک بخوانم» هدف بزرگی است.

اما:

مطالعه صفحات ۴۰ تا ۵۵ + خلاصه‌نویسی فرمول‌ها + حل ۱۰ مسئله

بسیار مشخص‌تر است.

اگر یک فصل طولانی دارید، آن را به بخش‌های کوچک‌تر تقسیم کنید و بعد از هر قسمت پیشرفت خود را ثبت کنید.

این کار در پروژه‌های دانشگاهی هم مفید است. به جای نوشتن «انجام پروژه»، کار را به مراحلی مانند تحقیق اولیه، جمع‌آوری منابع، تهیه ساختار، نوشتن پیش‌نویس و ویرایش تقسیم کنید.

هرچه مرحله بعدی واضح‌تر باشد، شروع کردن آن نیز ساده‌تر می‌شود.

۹. از روش مناسب برای هر نوع درس استفاده کنید

یک روش مطالعه برای همه درس‌ها مناسب نیست.

برای درس‌های مسئله‌محور مانند ریاضی و فیزیک، حل تمرین اهمیت زیادی دارد. برای زبان می‌توان از فلش‌کارت، جمله‌سازی و تمرین بازیابی استفاده کرد. در درس‌های مفهومی نیز توضیح دادن مطلب با زبان خودتان یا رسم نقشه ذهنی می‌تواند کاربردی باشد.

به جای اینکه صرفاً زمان بیشتری صرف درس کنید، بررسی کنید برای این درس خاص چه فعالیتی باعث می‌شود واقعاً با مطالب درگیر شوید.

۱۰. خواب و استراحت را قربانی ساعت مطالعه نکنید

گاهی دانش‌آموز تصور می‌کند هرچه ساعت بیشتری پشت میز بماند، نتیجه بهتری خواهد گرفت.

اما کیفیت مطالعه اهمیت زیادی دارد. زمانی که بسیار خسته هستید، ادامه دادن مطالعه الزاماً بهترین استفاده از زمان نیست.

به‌خصوص شب قبل از امتحان، حذف بخش زیادی از خواب برای چند ساعت مطالعه بیشتر می‌تواند تصمیم مناسبی نباشد.

در برنامه خود علاوه بر زمان مطالعه، برای استراحت نیز جا باز کنید. همچنین اگر مدت زیادی پشت لپ‌تاپ یا کتاب هستید، گاهی از جای خود بلند شوید و وضعیت نشستن را تغییر دهید.

هدف ساختن برنامه‌ای است که بتوانید آن را در طول هفته‌ها و ماه‌ها ادامه دهید، نه برنامه‌ای بسیار سنگین که بعد از چند روز کنار گذاشته شود.

برای افزایش تمرکز از کجا شروع کنیم؟

اگر بخواهید تمام عادت‌های خود را در یک روز تغییر دهید، احتمال ادامه دادن آن‌ها کمتر می‌شود. بهتر است ابتدا دو یا سه تغییر ساده انتخاب کنید.

برای مثال:

پس از اینکه این تغییرات تبدیل به عادت شدند، می‌توانید روش‌های دیگری را اضافه کنید.

تمرکز بیشتر الزاماً یعنی مطالعه طولانی‌تر نیست

افزایش تمرکز قرار نیست شما را مجبور کند ساعت‌های بیشتری پشت میز بمانید. هدف این است که زمانی که برای مطالعه اختصاص داده‌اید، کمتر با فعالیت‌های نامرتبط قطع شود.

محیط مرتب، موبایل دور از دسترس، هدف مشخص و ابزار برنامه‌ریزی می‌توانند شروع خوبی باشند. در کنار آن، استفاده از روش‌های فعال مانند حل مسئله و تمرین بازیابی کمک می‌کند مطالعه فقط به نگاه کردن دوباره به صفحات کتاب محدود نشود.

پژوهش‌های Retrieval Practice نشان می‌دهند خودآزمایی و تلاش برای بازیابی اطلاعات می‌تواند در حفظ مطالب نقش مهمی داشته باشد. از طرف دیگر، شواهد پژوهشی درباره گوشی‌های هوشمند نیز دلیل خوبی برای جدی گرفتن حواس‌پرتی‌های دیجیتال هنگام مطالعه فراهم می‌کند.

در نهایت، بهترین روش افزایش تمرکز روشی نیست که روی کاغذ پیچیده و حرفه‌ای به نظر برسد؛ روشی است که بتوانید هر روز آن را اجرا کنید.